Powołanie Rady do spraw Polonii i Polaków za Granicą przy Prezydencie RP jest ważnym gestem wobec milionów Polaków żyjących poza krajem. Teraz najważniejsze będzie jednak to, czy za gestem pójdą prawdziwe rozmowy i konkretne działania.
Nie tylko od święta
Relacje między Polską a Polonią od lat mają w sobie coś szczególnego: wiele emocji, dużo wzruszeń, sporo symboli, ale czasem zbyt mało praktycznego dialogu. Polska chętnie mówi o Polonii przy okazji świąt, rocznic, wizyt państwowych i uroczystych akademii. Polonia chętnie odpowiada przywiązaniem do języka, tradycji, historii i biało-czerwonych barw. Obie strony wiedzą, że łączy je coś ważnego. Pytanie brzmi: czy potrafią z tej więzi zbudować nowoczesną, partnerską relację?
To pytanie wraca szczególnie teraz, po powołaniu Rady do spraw Polonii i Polaków za Granicą przy Prezydencie RP. Nowe gremium zostało utworzone 2 maja 2026 r., w Dniu Flagi Rzeczypospolitej Polskiej oraz Dniu Polonii i Polaków za Granicą. Kancelaria Prezydenta określiła Radę jako organ doradczy i przestrzeń stałego dialogu w sprawach wspierania Polaków mieszkających poza krajem, wzmacniania więzi narodowych oraz promocji Polski na świecie.
Już sama data powołania Rady miała znaczenie symboliczne. 2 maja to dzień, w którym Polska oficjalnie honoruje swoich obywateli i rodaków żyjących poza granicami kraju. Święto to zostało ustanowione w 2002 r., aby uhonorować osoby, które poza Polską zabiegały o jej niepodległość i wyrażały przywiązanie do Rzeczypospolitej. Symbolika jest więc czytelna. Ale Polonia potrzebuje dziś czegoś więcej niż symboliki.
Głos z doświadczenia
Polonia nie jest jednolitym środowiskiem. Inaczej wygląda sytuacja Polaków na Litwie, Ukrainie czy Białorusi, inaczej emigracji zarobkowej w Wielkiej Brytanii, Irlandii czy Niemczech, a jeszcze inaczej wielopokoleniowej Polonii amerykańskiej. Inne są problemy szkół sobotnich w Stanach Zjednoczonych, inne potrzeby polskich rodzin w krajach Europy zachodniej, inne wyzwania środowisk polskich na Wschodzie, gdzie polskość bywa nie tylko dziedzictwem, ale także codziennym obowiązkiem i odpowiedzialnością.
Dlatego rozmowa z Polonią nie może być ogólna. Nie wystarczy mówić: „Polonia jest ważna”. Trzeba pytać: jaka Polonia, gdzie, w jakich warunkach, z jakimi potrzebami i możliwościami? Dla jednych najważniejsza będzie edukacja dzieci i utrzymanie języka. Dla innych – status prawny, bezpieczeństwo, pamięć historyczna, wsparcie organizacji, media, duszpasterstwo, kontakty gospodarcze albo skuteczna promocja Polski w kraju zamieszkania.
W tym sensie Rada może być potrzebnym narzędziem. Jej zadania obejmują m.in. edukację polonijną, dyplomację historyczną, dbanie o dobre imię Polski i Narodu Polskiego, reagowanie na dyfamacje, politykę repatriacyjną, wspieranie osób powracających do kraju oraz wypracowywanie inicjatyw legislacyjnych wzmacniających struktury polonijne na świecie. To katalog szeroki, ale dobrze pokazujący, że sprawy Polonii nie mieszczą się w jednej szufladzie. Są jednocześnie kwestią kultury, edukacji, polityki zagranicznej, pamięci, gospodarki i odpowiedzialności państwa za wspólnotę narodową.
Gest i test
Powołując Radę, prezydent Karol Nawrocki mówił, że Dzień Polonii i Polaków poza granicami kraju jest dowodem na to, iż „polskość wykracza dużo dalej, poza granice RP”. Podkreślał też, że zadaniem państwa jest dbanie o to, aby „jedna trzecia narodu pozostająca poza granicami Polski nie oderwała się od dwóch trzecich”, które żyją w kraju. To mocne słowa, bo dotykają istoty sprawy: Polonia nie jest dodatkiem do Polski. Jest częścią większej wspólnoty, nawet jeśli żyje w innych realiach, mówi czasem innym językiem na co dzień i buduje swoją przyszłość w innych państwach.
Ale właśnie dlatego powołanie Rady jest nie tylko gestem, lecz także testem. Testem dla państwa polskiego: czy potrafi słuchać? Czy jest gotowe przyjąć, że Polonia nie zawsze będzie mówić to, co Warszawa chce usłyszeć? Czy potraktuje przedstawicieli środowisk polonijnych jako partnerów, a nie jedynie uczestników uroczystości? Czy konsultacje będą miały wpływ na realne decyzje, czy pozostaną w protokołach i pamiątkowych fotografiach?
To także test dla samej Polonii. Jeśli chce być słyszana, musi umieć formułować swoje potrzeby jasno, odpowiedzialnie i ponad lokalnymi podziałami. Musi pokazywać nie tylko sentyment do Polski, ale też konkret: ilu uczniów uczęszcza do szkół, czego brakuje nauczycielom, jak działają organizacje, które projekty warto wspierać, jak docierać do młodych, jak promować Polskę w amerykańskich szkołach, mediach, samorządach i instytucjach.
Amerykańska perspektywa
Dla Polonii amerykańskiej wszystko to ma szczególne znaczenie. Stany Zjednoczone są miejscem, gdzie polskość ma długą historię, ale też zmienia się z pokolenia na pokolenie. Są rodziny, w których język polski wciąż jest obecny na co dzień. Są też takie, w których pozostały już głównie nazwisko, świąteczne potrawy, wspomnienia dziadków i poczucie, że „skądś pochodzimy”. To nie jest porażka. To naturalny proces w kraju imigrantów. Ale jeśli Polska chce utrzymać więź z kolejnymi pokoleniami Polonii, musi rozumieć, że nie wystarczy komunikować się tylko po polsku i tylko przez tradycyjne organizacje.
Młoda Polonia potrzebuje języka współczesnego: dobrych materiałów po angielsku, atrakcyjnych programów edukacyjnych, wymian, staży, kontaktów akademickich i zawodowych, opowieści o Polsce nie tylko jako kraju przodków, ale także jako nowoczesnym państwie w Europie. Potrzebuje Polski, która nie mówi jedynie: „pamiętajcie o nas”, ale także: „chcemy was poznać, rozumiemy waszą rzeczywistość, widzimy wasz potencjał”.
Polonia amerykańska może być dla Polski ogromnym zasobem: społecznym, gospodarczym, politycznym, edukacyjnym i wizerunkowym. Ale zasób ten nie uruchamia się sam. Wymaga zaufania, konsekwencji i komunikacji. Wymaga też uznania, że polskość w Ameryce nie zawsze wygląda tak samo jak polskość w Polsce – i nie musi. Może być dwujęzyczna, lokalna, rodzinna, parafialna, biznesowa, akademicka, festiwalowa, harcerska, szkolna. Nadal jest wartościowa.
Mniej paternalizmu
W relacjach Polski z Polonią potrzebna jest zmiana tonu. Przez lata zbyt często pobrzmiewało w nich przekonanie, że centrum jest w kraju, a Polonia istnieje głównie po to, by pielęgnować pamięć, wspierać dobre imię Polski i wzruszać się podczas oficjalnych wizyt. Tymczasem dobra relacja wymaga wzajemności.
Polonia rzeczywiście może i powinna wspierać Polskę: promować jej kulturę, prostować nieprawdziwe narracje, budować kontakty, uczyć dzieci języka, dbać o historię. Ale Polska również ma obowiązki wobec Polonii. Powinna wspierać szkoły i media polonijne, ułatwiać dostęp do materiałów edukacyjnych, dbać o sprawną obsługę konsularną, traktować organizacje polonijne poważnie i pamiętać, że za granicą działa wielu społeczników, którzy od lat wykonują pracę, za którą nikt im nie płaci.
To właśnie oni najczęściej podtrzymują polskość w praktyce: prowadzą szkoły, organizują akademie, festiwale i dożynki, drukują gazety, przygotowują wystawy, uczą tańca, prowadzą biblioteki, zbierają fundusze, opiekują się cmentarzami, organizują obchody rocznicowe. Bez nich wielkie słowa o Polonii pozostałyby puste.
Konkret zamiast deklaracji
Największym wyzwaniem dla nowej Rady będzie przejście od deklaracji do konkretu. Jeśli jej praca ma mieć znaczenie, powinna prowadzić do praktycznych rekomendacji: jak finansować edukację polonijną, jak wspierać media, jak promować język polski wśród dzieci z rodzin mieszanych, jak budować skuteczną dyplomację historyczną, jak współpracować z lokalnymi liderami, jak ułatwiać powroty do Polski tym, którzy rzeczywiście chcą wrócić, i jak utrzymywać więź z tymi, którzy wracać nie zamierzają, ale nadal czują się częścią polskiej wspólnoty.
Warto też pamiętać, że dialog nie może ograniczać się do osób zasiadających w Radzie. Nawet najlepsze gremium nie zastąpi rozmowy z lokalnymi środowiskami. Rada powinna być kanałem kontaktu, ale nie jedynym głosem Polonii. Jej członkowie mogą wskazywać problemy, ale powinni też słuchać organizacji, szkół, parafii, przedsiębiorców, nauczycieli, młodzieży i mediów w krajach, które reprezentują.
Polonia nie potrzebuje kolejnej pięknej formuły. Potrzebuje mechanizmu, dzięki któremu jej doświadczenie zostanie potraktowane poważnie. Potrzebuje państwa, które widzi w niej nie tylko sentymentalny obraz przeszłości, ale także partnera przyszłości.
Wspólnota na nowych zasadach
Relacja Polski z Polonią musi dziś dojrzewać. Nie może opierać się wyłącznie na nostalgii, choć nostalgia ma swoje miejsce. Nie może ograniczać się do patriotycznych wzruszeń, choć one również są ważne. Musi stać się relacją dorosłą: opartą na szacunku, wiedzy, szczerości i wspólnych interesach.
Polska potrzebuje Polonii, bo dzięki niej jej głos dociera dalej. Polonia potrzebuje Polski, bo bez żywego kontaktu z krajem pochodzenia łatwo traci język, kontekst i poczucie ciągłości. Ale żadna ze stron nie powinna traktować drugiej instrumentalnie. Polska nie może widzieć w Polonii jedynie ambasadora swojego wizerunku. Polonia nie może oczekiwać od Polski wyłącznie symbolicznych gestów i finansowego wsparcia. Obie strony powinny zapytać: co możemy razem zbudować?
Powołanie Rady do spraw Polonii i Polaków za Granicą może być początkiem dobrej odpowiedzi. Może pomóc w uporządkowaniu rozmowy, nazwaniu problemów i wypracowaniu rozwiązań. Może też pozostać kolejną inicjatywą, która ładnie wygląda na zdjęciach, ale niewiele zmienia w codziennym życiu polonijnych szkół, organizacji i rodzin.
Różnica zależy od tego, czy za słowem „dialog” pójdzie prawdziwe słuchanie. Bo Polonia nie chce być tylko wspominana od święta. Chce być rozumiana na co dzień.
WEM
Liderzy polonijni z USA w Radzie do spraw Polonii i Polaków za Granicą przy Prezydencie RP:
- Tadeusz Antoniak – drugi zastępca przewodniczącego Rady, komendant naczelny Stowarzyszenia Weteranów Armii Polskiej w Ameryce. Reprezentuje środowiska kombatanckie, od dziesięcioleci ważne dla podtrzymywania pamięci historycznej i niepodległościowej tradycji Polonii w USA.
- Dorota Andraka – prezes Centrali Polskich Szkół Dokształcających w Ameryce. Od lat związana z polonijną edukacją, wspiera szkoły sobotnie oraz nauczanie języka polskiego, historii i kultury wśród kolejnych pokoleń Polonii.
- Bogdan Chmielewski – prezes i dyrektor wykonawczy Polsko-Słowiańskiej Federalnej Unii Kredytowej. Kieruje jedną z najważniejszych instytucji finansowych Polonii w USA, łączącą działalność gospodarczą ze wsparciem inicjatyw społecznych, edukacyjnych i kulturalnych.
- Waldemar Biniecki – redaktor naczelny „Kuryera Polskiego” w Milwaukee, publicysta i działacz polonijny. Zajmuje się mediami polonijnymi, promocją polskiej narracji historycznej oraz wzmacnianiem głosu Polonii w debacie publicznej.
- Jim Mazurkiewicz – profesor Texas A&M University, działacz polonijny związany z Teksasem i prezes Polish American Council of Texas. Angażuje się w rozwój współpracy polsko-amerykańskiej oraz inicjatywy środowisk polonijnych.
- Marek Rudnicki – profesor, lekarz chirurg i działacz polonijny z Chicago. Związany m.in. ze środowiskiem polskich lekarzy w Stanach Zjednoczonych.
- Frank J. Spula – długoletni lider Kongresu Polonii Amerykańskiej i prezes Polish National Alliance. Należy do najbardziej rozpoznawalnych przedstawicieli instytucjonalnej Polonii amerykańskiej.
- Hubert Cioromski – obecny prezes Kongresu Polonii Amerykańskiej. Reprezentuje jedną z najważniejszych organizacji zabiegających o interesy społeczności polsko-amerykańskiej.
- Jan Król – prezes Związku Podhalan w Północnej Ameryce. Reprezentuje środowisko, które od dekad pielęgnuje w USA góralską tradycję, kulturę regionalną i jedną z najbardziej wyrazistych części polskiego dziedzictwa.
- Maria Szonert-Binienda – działaczka polonijna związana m.in. z Libra Institute oraz Kresy-Siberia Foundation USA. Angażuje się w inicjatywy dotyczące historii, pamięci i spraw polonijnych.
- Adrian Kubicki – były konsul generalny RP w Nowym Jorku, obecnie związany z TV Republiką oraz działający jako konsultant w obszarze biznesu, public relations i marketingu. Wnosi doświadczenie dyplomatyczne, komunikacyjne i promocyjne.
