Choinka wydaje się tak oczywistym elementem świąt, że rzadko zastanawiamy się, skąd wziął się zwyczaj jej strojenia i dlaczego wieszamy na niej właśnie takie, a nie inne ozdoby. Tymczasem to jedna z najmłodszych bożonarodzeniowych tradycji – młodsza niż kolędy czy szopki – i przez długi czas w ogóle nie była w Polsce powszechna. Zwyczaj dekorowania zielonego drzewka narodził się na terenach niemieckich, prawdopodobnie w Alzacji, w XVI-XVII wieku. Wiecznie zielone drzewo symbolizowało życie i nadzieję w środku zimy. Z czasem choinki pojawiały się w mieszczańskich domach, a zwyczaj stopniowo rozprzestrzeniał się na inne kraje Europy. Do Polski na dobre trafił w XIX wieku – najpierw do dworów i domów zamożniejszych rodzin, później także na wieś, gdzie stopniowo wypierał wcześniejsze dekoracje, takie jak podwieszane u sufitu „podłaźniczki” (czubek drzewka zawieszony odwrotnie, czubkiem w dół) czy ozdobne snopy zboża.
Ozdoby i symbole
Pierwsze choinki wyglądały inaczej niż te, które znamy dziś z katalogów. Zawieszano na nich przede wszystkim to, co było pod ręką: jabłka, orzechy, pierniki, suszone owoce, kolorowe opłatki, łańcuchy ze słomy i papieru, własnoręcznie robione ozdoby z bibuły. Z czasem pojawiły się także małe zabawki oraz słodycze – cukierki zawijane w papierki, które po świętach dzieci mogły „zdejmować” z choinki. Z jednej strony chodziło o urodę drzewka, z drugiej – o symbolikę. Według tradycyjnych interpretacji jabłka miały przynosić zdrowie i urodzaj, orzechy – dostatek i mądrość, a słodycze – radość i pomyślność dla domowników. Zawieszane na gałązkach opłatki odnosiły się do wigilijnego stołu i dzielenia się chlebem, a łańcuchy – do więzi łączących rodzinę. W kulturze ludowej pojawiała się też bardziej „surowa” interpretacja: łańcuch miał przypominać o grzechu i zniewoleniu, z którego człowiek ma się wyzwolić.
Świat w bombce zaklęty
Ważnym krokiem w historii choinki było pojawienie się bombek. Szklane ozdoby zaczęto wytwarzać w XIX wieku w niemieckiej miejscowości Lauscha, a potem także w innych ośrodkach hutniczych. Początkowo bombki miały zastępować prawdziwe jabłka – z czasem przybrały najróżniejsze kształty: kul, sopli, serc, grzybków, zwierzątek czy postaci z bajek. W XX wieku polskie huty szkła stały się jednym z ważniejszych producentów ozdób choinkowych – ręcznie dmuchane i malowane bombki trafiały nie tylko na polskie choinki, ale także na eksport. Dziś to właśnie szklane bombki kojarzą się wielu osobom z „klasyczną” choinką, choć obok nich pojawiają się ozdoby plastikowe, drewniane, z filcu czy papieru.
Gwiazda, anioł i światełka
Na czubku choinki najczęściej umieszczana jest gwiazda lub, rzadziej, anioł. Gwiazda nawiązuje do gwiazdy betlejemskiej, która miała prowadzić Trzech Króli do miejsca narodzin Jezusa. W praktyce bywa po prostu dekoracyjnym zwieńczeniem drzewka, ale tradycyjnie jej miejsce było szczególne – zakładano ją jako ostatni element, niekiedy uroczyście, w obecności całej rodziny. Anioł na szczycie miał przypominać o biblijnych aniołach zwiastujących narodziny, ale także symbolizować opiekę nad domem.
Istotnym elementem choinki jest światło. Dawniej na gałązkach umieszczano małe świeczki w metalowych uchwytach, co wymagało dużej ostrożności – choinkę zapalano na krótko, pod czujnym okiem dorosłych. Dziś rolę ognia przejęły elektryczne lampki, często w wielu kolorach i kształtach. Światło interpretowane bywa jako symbol nadziei i „światłości”, ale w praktyce po prostu tworzy nastrój i sprawia, że drzewko staje się centralnym punktem pokoju.
Magia świąt
Współczesne choinki coraz częściej są mieszanką tradycji i osobistych wspomnień. Obok klasycznych bombek wiszą pamiątki z podróży, ozdoby robione przez dzieci, rękodzieło kupione na jarmarku świątecznym czy figurki nawiązujące do zainteresowań domowników. Dla jednych ważne jest zachowanie spójnej kolorystyki i stylu, dla innych – to, żeby na choince znalazły się „te same” ozdoby co zawsze, nawet jeśli są już nieco wyszczerbione. Symbolika konkretnych przedmiotów schodzi często na drugi plan, a ważniejsze staje się to, że drzewko wywołuje określone emocje i przywołuje rodzinne historie.
Wszystkie te elementy – od papierowych łańcuchów, przez jabłka i orzechy, po nowoczesne lampki LED – składają się na obraz choinki jako wspólnego projektu domowników. Zwyczaj ozdabiania drzewka zmieniał się na przestrzeni dekad, ale to, co się na nim ostatecznie pojawia, zdradza często więcej o danej rodzinie niż o dawnych symbolach – choć jedno i drugie ma w tej historii swoje miejsce.
WEM
