Luksusowe sklepy, wielkie muzea, pałace z epoki milionerów i miejsca znane z filmów. Piąta Aleja w Nowym Jorku od dwóch stuleci jest czymś więcej niż tylko jedną z manhattańskich ulic.
Wizytówka miasta
W Nowym Jorku są ulice bardziej zatłoczone, bardziej kolorowe i bardziej rozrywkowe. Broadway ma teatry, Wall Street jest symbolem finansów, a Times Square świeci przez całą dobę. A jednak żadna z nich nie kojarzy się z prestiżem tak mocno jak Piąta Aleja.
Ten adres od pokoleń oznaczał status. Przy niej mieszkali najbogatsi nowojorczycy, później otwierały tu swoje salony największe domy mody i jubilerzy, a obok nich powstały muzea, biblioteki, świątynie i budynki, które stały się wizytówkami całego miasta.
Początki jednak były znacznie skromniejsze. Plan ulic Manhattanu przyjęty został w 1811 roku. W latach 20. XIX wieku południowy fragment dzisiejszej kultowej i prestiżowej 5th Ave. funkcjonował jeszcze jako nieutwardzona droga rozpoczynająca się w rejonie Washington Square. Z czasem, wraz z rozwojem miasta na północ, aleja wydłużała się i nabierała coraz większego znaczenia.
Dzisiaj ciągnie się od Washington Square Park w Greenwich Village aż do 143. ulicy w Harlemie. Ma około 6,2 mili długości i pełni również bardzo praktyczną funkcję: jest linią podziału, od której numerowane są adresy „East” i „West” na poprzecznych ulicach Manhattanu.
Prestiż Piątej Alei zaczął rodzić się naprawdę dopiero w połowie XIX wieku.
Aleja milionerów
Kiedy Nowy Jork bogacił się dzięki handlowi, kolei, przemysłowi i finansom, najzamożniejsze rodziny zaczęły opuszczać starsze dzielnice miasta i budować rezydencje coraz dalej na północ.
Od lat 50. XIX wieku przy Piątej Alei zaczęły powstawać okazałe miejskie pałace. W epoce Gilded Age – „wieku pozłacanym” – odcinek między 34. a 59. ulicą stał się słynnym Millionaires’ Row, Aleją Milionerów. Vanderbiltowie, Astorowie i inne rodziny nowojorskiej elity prześcigały się w budowie coraz większych i bardziej reprezentacyjnych domów.
Jedną z najbardziej spektakularnych rezydencji wzniósł William K. Vanderbilt z żoną Alvą. Ich dom przy 660 Fifth Avenue ukończono w 1882 roku. Nie był to zwykły budynek mieszkalny, lecz manifest statusu społecznego rodziny, która chciała znaleźć się w ścisłej nowojorskiej elicie.
Większości tych pałaców już nie ma. Na początku XX wieku rosnąca wartość gruntów sprawiła, że luksusowe domy zaczęto zastępować hotelami, biurowcami i sklepami. Właśnie wtedy Piąta Aleja zaczęła zmieniać się z dzielnicy milionerów w najbardziej prestiżowy adres handlowy Ameryki.
Tiffany, Cartier i Saks
Dziś odcinek Piątej Alei w Midtown jest jednym z najbardziej rozpoznawalnych centrów luksusowego handlu na świecie. To tu znajdują się flagowe salony marek takich jak Tiffany & Co., Cartier, Louis Vuitton, Gucci czy Bergdorf Goodman. Saks otworzył swój słynny dom towarowy przy 50. ulicy w 1924 roku. Cartier przejął dawną rezydencję Mortona Planta na rogu 52. ulicy, a Bergdorf Goodman pod koniec lat 20. przeniósł się w okolice 58. ulicy.
Według Fifth Avenue Association w ostatnich latach czynsze za najlepsze powierzchnie handlowe przy alei należały do najwyższych na świecie. W jej centralnym odcinku mieści się ponad sto flagowych sklepów, hoteli, restauracji i instytucji.
Historia w kilku przecznicach
Spacer Piątą Aleją pozwala zobaczyć niemal podręcznikową historię Manhattanu. Przy 34. ulicy stoi Empire State Building. Kilka przecznic dalej, pomiędzy 40. a 42. ulicą, znajduje się monumentalny gmach New York Public Library z charakterystycznymi kamiennymi lwami przed wejściem. Biblioteka została otwarta w 1911 roku i była wówczas największym marmurowym budynkiem w Stanach Zjednoczonych.
Dalej na północ aleja przechodzi obok Rockefeller Center. Naprzeciwko niego stoi neogotycka Katedra św. Patryka, której smukłe wieże tworzą jeden z najbardziej niezwykłych kontrastów architektonicznych Manhattanu – XIX-wieczna świątynia otoczona stalą i szkłem współczesnego Midtown.
Przy 59. ulicy Piąta Aleja spotyka Central Park i słynny Plaza Hotel. Dalej na północ zmienia charakter. Luksusowe witryny ustępują muzeom i apartamentowcom.
Museum Mile
Wzdłuż wschodniej krawędzi Central Parku aleja staje się jednym z najważniejszych kulturalnych adresów Ameryki. Odcinek znany jako Museum Mile skupia jedne z najbardziej znanych nowojorskich instytucji. Największą z nich jest Metropolitan Museum of Art, ale w sąsiedztwie znajdują się również m.in. Guggenheim Museum, Cooper Hewitt Smithsonian Design Museum czy Museum of the City of New York.
To właśnie niezwykłe połączenie handlu, architektury, kultury i historii odróżnia Piątą Aleję od typowych luksusowych ulic innych miast. Można tu w ciągu kilkudziesięciu minut przejść od wielkiego domu towarowego do gotyckiej katedry, od Rockefeller Center do Central Parku, a następnie znaleźć się przed jednym z najważniejszych muzeów świata.
Symboliczna obecność
Piąta Aleja jest także wielką miejską sceną. Od dziesięcioleci odbywają się na niej parady i marsze związane z różnymi społecznościami Nowego Jorku. Ulica była świadkiem demonstracji politycznych, pochodów sufrażystek, świątecznych wydarzeń oraz wielkich uroczystości publicznych. W 1913 roku właśnie przed gmachem New York Public Library maszerowały kobiety domagające się praw wyborczych.
To właśnie tutaj swoje miejsce znalazła również Parada Pułaskiego. Dla uczestników ma to szczególne znaczenie. Polonia nie maszeruje boczną ulicą ani w wydzielonej dzielnicy etnicznej. Wychodzi na jedną z najbardziej rozpoznawalnych i reprezentacyjnych arterii Stanów Zjednoczonych. Biało-czerwone flagi pojawiają się tego dnia w przestrzeni, która przez cały rok jest symbolem Nowego Jorku.
WEM
